Câu chuyện làng nghề
Làng Nha Xá, bên bờ sông Hồng
Làng nằm dưới chân cầu Yên Lệnh, xã Mộc Nam, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, gần đền Lảnh Giang, cách Hà Nội khoảng 50km.
Người trong làng thờ Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư — danh tướng nhà Trần — làm Thành hoàng làng và tổ nghề dệt lụa. Nghề hình thành khoảng cuối thế kỷ 13, đầu thế kỷ 14, tức là đã bảy thế kỷ có tiếng khung cửi ở đây.
Câu “Lụa Nha Xá, cá sông Lảnh” là ca dao vùng này, không phải câu quảng cáo ai đó mới nghĩ ra. Nó nói lên một điều đơn giản: hai thứ ngon nhất, tốt nhất của vùng đất này, người xưa đã xếp cạnh nhau.
Thị trường lụa online hiện gần như chỉ nhắc tới Bảo Lộc. Nha Xá thì ít người kể, dù nghề vẫn còn, khung vẫn chạy, và những nhà giữ nghề vẫn ở đó. Đây là lý do Thanh Khuê tồn tại: đưa lụa Nha Xá ra khỏi chợ đầu mối, để mỗi tấm vải bán ra đều có tên người dệt đi kèm.
Từ kén tằm đến tấm vải
Ươm tơ
Kén được luộc rồi kéo sợi ngay trong ngày. Để qua đêm là sợi giòn, dệt hay đứt.
Mắc cửi
Sợi dọc được căng lên khung. Một tấm khổ 90cm cần hơn 3.000 sợi dọc, mắc hỏng một sợi là phải gỡ lại.
Dệt
Lụa trơn chạy nhanh, lụa hoa jacquard mất gần một giờ cho mỗi mét vì mỗi sợi ngang phải theo đúng hoa văn.
Nhuộm
Nhuộm củ nâu ba nước theo cách cũ, giữa mỗi nước lại đem phơi. Màu ăn dần nên không lô nào giống hệt lô nào.
Hoàn thiện
Soi vải dưới đèn tìm lỗi dệt, đo lại khổ và định lượng, cuốn viền tay với khăn rồi mới đóng gói.
Bốn cơ sở đang dệt cho chúng tôi
Mỗi nhà giỏi một mặt hàng. Trang sản phẩm nào cũng ghi rõ tấm vải đó ra từ khung nhà nào — bạn kiểm chứng được, chứ không phải tin suông.
Cơ sở Trần Văn Hoà
Xóm 2, ven đê sông Hồng · 6 khung · đời thứ 4
Lụa trơn và satin tơ tằm khổ rộng
Khung dệt chạy từ 5 giờ sáng. Nhà anh Hoà giữ nghề từ đời cụ, hiện con trai lớn đứng máy chính.
Cơ sở Nguyễn Thị Lan
Xóm 4, gần đình làng · 4 khung · đời thứ 3
Hàng đũi và tơ se
Chuyên đũi mộc, sợi để nguyên gợn. Nhuộm củ nâu theo cách cũ, ba nước, phơi bên bờ sông.
Cơ sở Phạm Đức Thắng
Xóm 1, dưới chân cầu Yên Lệnh · 3 khung · đời thứ 2
Lụa hoa dệt jacquard
Khung jacquard duy nhất trong làng còn dệt hoa văn cổ. Một mét lụa hoa mất gần một giờ.
Cơ sở Đỗ Thị Minh
Xóm 3, đường vào đền Lảnh Giang · 5 khung · đời thứ 3
Hàng lanh và khăn lụa hoàn thiện
Nhận cuốn viền tay cho khăn vuông. Mỗi chiếc khăn mất khoảng 40 phút riêng phần viền.